کات کلیدی مقاله:
فوتبال، شکلی آیینی از مبارزه‌های قبیله‌ای است.
فوتبال بین‌المللی می‌تواند در دنیای امروزی، صلح‌ساز باشد.
فوتبال، بستری مناسب برای آزمایش فرضیه‌ها درباره روانشناسی قبیله‌گرایی ارائه می‌دهد.
آیا فوتبال می‌تواند در دنیای پر از درگیری‌ها صلح‌ساز باشد؟ در حالی که بحث‌هایی در نهادهای بین‌المللی فوتبال مانند فیفا و یوفا (و همچنین کمیته بین‌المللی المپیک یا IOC، در مورد اجازه دادن به ورزشکاران و تیم‌های روسیه و بلاروس برای حضور در رقابت‌های بین‌المللی - متجاوزان در جنگ اوکراین - صورت گرفته، این پرسش مناسبی است.
تصمیم فیفا مبتنی بر لغو میزبانی جام جهانی زیر 20 سال فوتبال مردان در اندونزی، به علت قصد این کشور برای تحریم تیم ملی اسرائیل، نشان می‌دهد که ورزش و سیاست چندان با هم بی‌ربط نیستند. بااین‌حال، این سؤال پیش می‌آید که آیا فوتبال، به عنوان محبوب‌ترین بازی در جهان - یا حتی هر ورزش مشهور دیگری - نمی‌تواند به طور مؤثرتری به عنوان ابزاری برای ترویج صلح در میان کشورها استفاده شود؟
فوتبال، جایگزینی برای جنگ و محاربه
جرج اوروِل، نویسنده‌ی مشهور بریتانیایی یک بار این‌طور بیان داشت:
فوتبال جنگی است که تیراندازی ندارد.
رینوس میشل، مدیر فوتبال هلندی و مخترع فوتبال تهاجمی و توتال فوتبال، یک گام فراتر رفت و گفت:
فوتبال جنگ است.
خب، هر دو تا حدی حق داشتند.
بدون شک فوتبال ریشه در جنگ‌های انسانی دارد. بازی و قوانین آن در مدارس شبانه‌روزی انگلستان، در اواسط قرن نوزدهم اختراع شدند تا سختی‌های جسمی و ذهنی جوانان را افزایش دهند و آن‌ها را برای نقشی در حفاظت از منافع بریتانیا در خارج از کشور، آماده کنند. بااین‌حال، ریشه‌های این بازی زیبا، بسیار عمیق‌تر هستند. طبق گفته تاریخ‌نگاران، نسخه‌های اولیه این بازی در چین باستان، یونان و روم به عنوان تمریناتی برای جنگجویان، پیش از رفتن به نبرد دیده می‌شد.
در زمانه‌ی اخیر، فوتبال بین‌المللی، به جایگزینی برای مبارزه‌ها تبدیل شده است. در عصر معاصر، فوتبال به عنوان یک صلح‌بان قدرتمند ظهور کرده است. مشهورترین مثال، طی جنگ جهانی اول بود که در آن مسابقات فوتبال به طور خودجوش بین دو طرف متخاصم یعنی بریتانیایی‌ها و آلمانی‌ها، در طول آتش‌بس کریسمس برگزار شد.
آتش‌بس کریسمس داستانی، دلگرم‌کننده بود که قدرت فوتبال را در اتحاد مردم بدون توجه به وابستگی‌هایشان به نمایش می‌گذاشت. سربازان عشق به فوتبال را به اشتراک گذاشتند - که این امکان را به آن‌ها داد تا اختلافات‌شان را به طور موقت کنار بگذارند؛ تا زمانی که ژنرال‌ها مداخله کردند. در دهه 1960 میلادی، جنگ و عملیات نظامی در بیافرای نیجریه تشدید گرفته بود. اما این درگیری، زمانی که پله‌ی مشهور برای انجام یک بازی فوتبال به این کشور سفر کرد، برای چندین روز متوقف شد.
فوتبال به غرایز روانی تکامل‌یافته‌مان برای محاربه‌های قبیله‌ای با مقیاس کوچک ارتباط دارد. بااین‌حال، این غرایز به گونه‌ای در زمین فوتبال وجود دارند که میدان مسابقه‌ای برابر و عادلانه برای طرفین ایجاد می‌کند و آن را به جایگزینی عالی برای درگیری‌های مرگبار تبدیل می‌کند.
ورزش فوتبال، با صرف‌نظر کردن از بزرگی ابعاد قبایل، 11 بازیکن را در یک میدان نبرد محدودشده، یعنی استادیوم و تحت قضاوت داوری بی‌طرف در برابر یکدیگر قرار می‌دهد. با محدودیت زمانی ۹۰ دقیقه‌ای برای تلاش در مسیر پیروز شدن. نتیجه‌ی تساوی نیز مجاز است و البته این، برای حفظ صلح بهتر است.
این تحلیل، کمی با ادعای دزموند موریس، زیست‌شناس و نویسنده‌ی مشهور که ادعا داشت فوتبال - با توپ به عنوان سلاحی برای شکار طعمه - ریشه در نحوه‌ی شکار اجدادی دارد، متفاوت است. تحلیل موریس، با روانشناسی قوی درون‌گروهی-برون‌گروهی که هنگام بازی تیم‌ها در زمین و درگیری هواداران در خیابان‌ها فعال می‌شود، سازگار نیست.
فوتبال و روانشناسی فرگشتی (تکاملی)
فوتبال می‌تواند برای آزمایش بسیاری از فرضیه‌های مختلف درباره روانشناسی تکاملی رفتارهای درون‌گروهی استفاده شود.
خوش‌بینی خیالی و واهی
احتمالاً اگر اجداد جنگجوی ما، خوشبین نبودند که قبیله‌شان پیروز خواهد شد و خودشان کشته نخواهند شد، به نبرد نمی‌رفتند. داده‌های نظرسنجی بین‌المللی که در طول آخرین جام جهانی مردان در قطر جمع‌آوری شده، این الگو را تأیید می‌کنند. وقتی هلند در مرحله یک‌چهارم نهایی با آرژانتین بازی کرد، حدود 75 درصد از طرفداران تیم هلند و 80 درصد از طرفداران آرژانتین فکر می‌کردند که تیمشان بازی را خواهد برد. حتی کارشناسان و تحلیلگران فوتبال نیز به شدت اعتقاد داشتند که تیم کشور خودشان پیروز بازی خواهد شد.
لم دادن در انعکاس افتخار
مردم خود را با قبایل موفق مرتبط می‌دانند. مطالعات پیشین در مورد ورزش‌های دانشگاهی در ایالات متحده قبلاً اثبات کرده بود که زمانی که تیم‌ها لیگ عملکرد خوبی داشتند، بیشتر احتمال داشت که دانشجویان پیراهن‌ها و نشان‌های تیم خود را برتن کنند. همچنین احتمال بیشتری وجود داشت که طرفداران دوآتشه‌ای از این پدیده ظهور کنند. در جام جهانی در قطر، همان اثر را دیدیم؛ موفق‌ترین تیم ملی فوتبال در تاریخ، برزیل، بزرگ‌ترین پایگاه هواداری را در استادیوم‌ها داشت.
تأثیر معکوس نیز در این امر صادق است: هواداران با کمال میل، خود را از تیم‌های بازنده جدا می‌کنند. به این پدیده، «قطع ارتباط منعکس‌شده از شکست» گفته می‌شود. این به‌ویژه در مورد طرفداران نیمه‌راه صدق می‌کند آن‌ها به‌سرعت و پس از یک باخت از تیم خود فاصله می‌گیرند و درباره تیم به صورت «آن‌ها» و «ایشان» صحبت می‌کنند و نه «ما» و «ماها».
تأثیرات هورمونی برنده-بازنده
در دوران باستانی، هیچ تمایزی بین افرادی حاضر در جنگ و تماشاگران وجود نداشت. همه به نوعی درگیر بودند و نتایج برای هر عضو قبیله مهم بود. این توضیح‌دهنده تأثیر به اصطلاح «برنده و بازنده»ای است که در طرفداران فوتبال مشاهده می‌کنیم.
طرفداران وقتی تیمشان برنده می‌شود، افزایش تستوسترون دارند و عزت نفس روانی آن‌ها - به ویژه در میان طرفداران مذکر - افزایش می‌یابد. این با روحیه‌ی جنگجوی مردانه نیز مطابقت دارد. کورتیزول، هورمون استرس، در طول بازی برای هردو طرفداران تیم‌های برنده و بازنده افزایش می‌یابد و طرفداران دوآتشه افزایش بیشتری در سطح کورتیزول نشان می‌دهند.
حتی روشی غیرمستقیم‌تر برای آزمایش کردن افزایش هورمون‌های برنده و بازنده وجود دارد. بر اساس داده‌های پورن‌هاب، تعداد بازدیدکنندگان این وب‌سایت از کشورهایی که تیمشان به‌تازگی یک مسابقه را در جام جهانی ۲۰۱۴ مردان در برزیل برده بود، افزایش یافته بود. این نشان‌دهنده ارتباط میان پیروزی و علاقه‌ی جنسی است - که احتمالاً توسط هورمون تستوسترون تنظیم می‌شود.
گویش قبیله‌ای نمادین
کارشناسان فوتبال اغلب از عبارات میدان جنگ، به عنوان «استعاره» استفاده می‌کنند. وقتی که یک تیم کرنر می‌زند، «نیروی هوایی وارد عمل می‌شود.» یا دروازه‌ی تیم حریف «با شوت‌ها بمباران می‌شود.» بازیکنان برجسته به عنوان «شکارچیان و جنگجویان بزرگ» شناخته می‌شوند. به نظر می‌رسد که در تفسیرهای فوتبال نیز نشانه‌هایی از تعصب نژادی وجود دارد. بازیکنان فوتبال سیاه‌پوست بیشتر به خاطر قدرت بدنی‌شان مورد توجه قرار می‌گیرند. درحالی که بازیکنان فوتبال سفیدپوست، اغلب به عنوان افرادی چابک و باهوش توصیف می‌شوند.
مزیت میزبانی در خانه
از علم زیست‌شناسی می‌دانیم که در یک مبارزه میان حیوانات، حیوانی که از قلمروی خودش دفاع می‌کند، شانس بیشتری برای پیروز شدن دارد. برای تشریح آن می‌توان گفت که حیوانات برای محافظت از قلمرو خود، سخت‌تر می‌جنگند تا اینکه بخواهند قلمرو بیشتری به دست آورند. شرایطی مشابه را می‌توان در جنگ اوکراین-روسیه حال حاضر مشاهده کرد.
برتری خانگی منطقاً در فوتبال بین‌المللی نیز مشهود است. هواداران حاضر در استادیوم نیز نقش مهمی را ایفا می‌کنند. با داشتن اجتماع هواداری بیشتری در استادیوم، شانس پیروزی نیز افزایش می‌یابد. هواداران می‌توانند بر تصمیمات داور تأثیر بگذارند. آزمایشی در هنگام بحران از تأثیر برتری خانگی، در طول پاندمی کرونا و خالی بودن استادیوم‌های فوتبال از تماشاگران بود. آمار نشان می‌دهد که تأثیر مثبت بازی‌های خانگی موقتاً ناپدید شده بود.
روانشناسی تیمی
به نظر می‌رسد که عبارت «united we stand, divided we fall» (متحد می‌ایستیم، متفرق می‌افتیم)، برای اهمیت انسجام تیمی در فوتبال بسیار مناسب است. کشورهایی که در حال حاضر با درگیری‌های داخلی یا خارجی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. چه جمهوری اسلامی ایران، صربستان (مشکل در کوزوو) یا برزیل (انتخابات پر از مناقشه)، در جام جهانی قطر عملکرد ضعیف‌تری داشتند. همین امر برای کشورهایی مانند آلمان، دانمارک و هلند که با مخالفت داخلی شدید نسبت به میزبانی جام جهانی در کشور قطر مواجه بودند، صدق می‌کرد.
آخرین شواهدی که اتصال فوتبال به غرایز روانی قبیله‌ای تکامل‌یافته‌مان را نشان می‌دهد، با نگاهی به فهرست رده‌بندی فیفا به دست می‌آیند. وقتی موقعیت یک کشور در آن لیست رده‌بندی را با هزینه‌های نظامی آن کشور (که به صورت درصدی از تولید ناخالص داخلی بیان شده) مرتبط کنید، هم‌خوانی‌ای منفی ظاهر می‌شود.
این بدان معنا است که کشورهایی که در فوتبال بین‌المللی بهتر عمل می‌کنند، صلح‌آمیزتر هستند، یا به عبارت دیگر، کشورهایی که بیشتر بر روی دفاع خود هزینه می‌کنند، در فوتبال عملکرد ضعیف‌تری دارند. همچنین رتبه‌ی فیفای پایین‌تر کشورهایی که در آن ترس ساکنین از رخ دادن جنگ در نظرسنجی‌های سازمان پیمایش ارزش‌های جهانی بیشتر اعلام شده، با این ادعا هم‌خوانی دارد.
در نهایت باید اشاره داشت که فوتبال بین‌المللی، چیزی بیش از بستری مناسب برای آزمایش پیش‌بینی‌ها در مورد روانشناسی اجتماعی انسان ارائه می‌دهد. از آن‌جا که فوتبال، غرایز روانی قبیله‌گرایی‌مان را به شیوه‌ی اجتماعی مطلوبی هدایت می‌کند، این ورزش می‌تواند محرکه‌ای برای ایجاد صلح جهانی باشد.
سپ بلاتر، رئیس سابق سازمان فیفا، یک بار پیشنهاد «جام خاورمیانه» را داد که در آن اسرائیل، فلسطین، ایران و عراق هر سال، در زمین فوتبال رقابت کنند. شاید روزی فرا برسد که پیشنهاد برگزاری جام دریای سیاه مطرح شود که در آن روسیه، اوکراین، بلاروس، مولداوی و کشورهای همسایه، در زمینی برابر با هم رقابت کنند و به برنده جامی اهدا شود. در گامی فراتر از آزمایش فکری‌مان، شاید وقت آن رسیده باشد که جایزه صلح نوبل به فیفا داده شود. این می‌تواند راهی عالی برای بازگرداندن شهرت آن از وضعیت فعلی که به «نهادی فاسد» مشهور است، باشد.
برای دانستن بیشتر درباره اینکه فوتبال چه چیزی درباره «طبیعت انسانی» به ما می‌آموزد، می‌توان کتاب هلندی «FC Sapiens: wat voetbal ons vertelt over menselijk gedrag» را مطالعه کرد. هرچند هنوز نسخه‌ای از آن به زبان‌های فارسی و انگلیسی موجود نیست.
عنوان انگلیسی مقاله: What Soccer Can Tell Us About Human Nature
منبع: Psychology Today
تاریخ انتشار: آوریل ۲۰۲۳